Problem zaniku napięcia na jednej fazie - jak rozpoznać i co sprawdzić w rozdzielnicy

Większość domów jednorodzinnych i wiele mieszkań ma przyłącze trójfazowe. Obwody są rozdzielone między trzy fazy, oznaczane jako L1, L2 i L3. Kiedy jedna z nich zaniknie, w domu nie robi się ciemno, tylko część urządzeń przestaje działać. To mylące, bo pierwsze podejrzenie pada zwykle na zepsute gniazdko albo urządzenie.

Zanik jednej fazy może mieć przyczynę po stronie sieci energetycznej, w złączu przy ogrodzeniu, w zabezpieczeniach przedlicznikowych albo w rozdzielnicy w domu. Część z tych miejsc możesz sprawdzić sam, a część należy do operatora sieci i elektryka.

Typowe objawy

• nie działa część gniazdek i lamp, często w kilku różnych pomieszczeniach naraz,
• płyta indukcyjna zasilana dwiema lub trzema fazami działa tylko na części pól,
• pompa ciepła, kocioł elektryczny lub pompa głębinowa z silnikiem trójfazowym nie startuje albo zgłasza błąd zasilania,
• falownik fotowoltaiczny wyłącza się i pokazuje błąd sieci,
• w rozdzielnicy żaden wyłącznik nie jest wyłączony, a kontrolki faz, jeśli są zamontowane, nie świecą wszystkie.

Jeśli światło w całym domu mruga, a nie gaśnie, przyczyną może być luźne połączenie, o którym piszemy w tekście o mrugającym świetle w całym mieszkaniu.

Zdarza się też sytuacja odwrotna: zamiast braku napięcia na jednej fazie pojawia się napięcie zbyt wysokie, a urządzenia na części obwodów nagle się psują. Może to oznaczać przerwę w przewodzie neutralnym. To bardzo groźna awaria, bo napięcie na niektórych gniazdach może wzrosnąć znacznie powyżej 230 V. Jeśli żarówki świecą wyraźnie jaśniej niż zwykle albo kilka urządzeń przestało działać jednocześnie, wyłącz zasilanie wyłącznikiem głównym i natychmiast wezwij elektryka lub pogotowie energetyczne.

Pierwsze sprawdzenie

1. Zapytaj sąsiadów - jeśli u nich też część urządzeń nie działa, awaria leży w sieci. Wtedy zgłoś ją do pogotowia energetycznego operatora.
2. Sprawdź licznik - wiele liczników elektronicznych pokazuje obecność napięcia na poszczególnych fazach na wyświetlaczu lub diodami.
3. Obejrzyj rozdzielnicę - sprawdź, czy wszystkie wyłączniki nadprądowe i różnicowoprądowe są w górnym położeniu. Wyłącznik różnicowoprądowy czterobiegunowy odcina wszystkie trzy fazy naraz, a nie jedną.
4. Sprawdź zabezpieczenie główne - w niektórych domach przed rozdzielnicą jest rozłącznik główny lub wyłącznik selektywny. Jego zadziałanie na jednym biegunie może odciąć jedną fazę.

Zabezpieczenia przedlicznikowe

Przed licznikiem, w złączu kablowym lub szafce licznikowej, znajdują się zabezpieczenia przedlicznikowe. Bywają to wkładki topikowe albo wyłącznik nadprądowy. Przepalenie jednej wkładki topikowej to częsta przyczyna zaniku jednej fazy, zwłaszcza po uruchomieniu urządzenia dużej mocy albo po burzy.

Zabezpieczenia w złączu są zwykle zaplombowane i należą do operatora sieci. Nie zrywaj plomb i nie wymieniaj wkładek samodzielnie. Zgłoś awarię operatorowi, a jeśli zabezpieczenie zadziałało z powodu przeciążenia instalacji, poproś elektryka o sprawdzenie, czy moc przyłączeniowa jest wystarczająca.

Co może się dziać w rozdzielnicy

• Luźny zacisk na szynie lub przewodzie zasilającym - połączenie nagrzewa się, aż w końcu przestaje przewodzić. Często widać ślady przegrzania lub czuć zapach spalonej izolacji.
• Uszkodzony aparat - wyłącznik lub rozłącznik ze zużytymi stykami może nie przewodzić na jednym biegunie, choć dźwignia jest w pozycji załączonej.
• Uszkodzony przewód zasilający rozdzielnicę - na przykład przy pracach budowlanych, wierceniu lub w wyniku działania gryzoni.

Poszukiwanie takiej usterki wymaga pomiarów napięcia na zaciskach pod napięciem. To zadanie dla elektryka z uprawnieniami. Jeśli samodzielnie zdejmujesz osłonę rozdzielnicy, robisz to na własne ryzyko, a dotknięcie szyn grozi porażeniem.

Jak ustalić, które obwody są na której fazie

Przy zaniku jednej fazy bardzo pomaga wiedza o tym, jak obwody są rozłożone. Jeśli rozdzielnica ma opis, a na nim zaznaczone fazy, od razu wiadomo, dlaczego działa kuchnia, a nie działa łazienka. Gdy opisu brak, można go przygotować przy normalnej pracy instalacji:

1. Spisz wszystkie wyłączniki nadprądowe w rozdzielnicy i przypisz im pomieszczenia, wyłączając je po kolei.
2. Poproś elektryka o określenie, z której fazy zasilany jest każdy wyłącznik. Zwykle widać to po mostkach grzebieniowych lub kolorze przewodów, ale pewność daje pomiar.
3. Zapisz wynik na schemacie przyklejonym w drzwiczkach rozdzielnicy.

Przy okazji elektryk oceni, czy obciążenie faz jest równomierne. Gdy wszystkie duże odbiorniki, takie jak czajnik, piekarnik, pralka i bojler, pracują na jednej fazie, ta faza jest przeciążona, a zabezpieczenie przedlicznikowe na niej przepala się częściej niż na pozostałych.

Czego nie robić

• nie przekładaj przewodów w rozdzielnicy z fazy na fazę, żeby przywrócić zasilanie części obwodów. To praca pod napięciem i może zaburzyć działanie zabezpieczeń,
• nie podłączaj agregatu prądotwórczego do gniazdka, żeby zasilić brakującą fazę. Prąd może popłynąć do sieci i zagrozić monterom,
• nie włączaj ponownie urządzeń trójfazowych, dopóki nie wrócą wszystkie fazy,
• nie lekceważ zapachu spalenizny ani ciepłej obudowy rozdzielnicy, nawet jeśli zasilanie wróciło samo.

Jak ograniczyć skutki

Silniki trójfazowe, na przykład w pompach i sprężarkach, przy pracy na dwóch fazach mogą się przegrzać i spalić. Dlatego warto, by były chronione wyłącznikiem silnikowym lub przekaźnikiem kontroli faz, który odłączy urządzenie przy zaniku lub asymetrii napięcia. Przy modernizacji rozdzielnicy dobrze też zamontować lampki sygnalizacyjne obecności faz, które pozwalają ocenić sytuację jednym spojrzeniem.

Aparaturę do rozdzielnic, czyli wyłączniki, kontrolki i przekaźniki, znajdziesz w kategorii aparatura modułowa. Jeśli rozdzielnica jest stara i nie ma miejsca na nowe zabezpieczenia, warto rozważyć jej wymianę, o czym piszemy w artykule o wyborze rozdzielnicy elektrycznej.